Avrupa Birliği Yapay Zeka Tüzüğü Yürürlük Takvimi ve Önemli Tarihler

Avrupa Birliği’nin Yapay Zekâ Tüzüğü, yalnızca Avrupa Birliği sınırları içerisinde yerleşik teşebbüsler bakımından değil, AB pazarına yönelik yapay zekâ sistemi geliştiren, piyasaya süren veya kullanan tüm gerçek ve tüzel kişiler bakımından önem arz etmektedir.

AB Yapay Zeka Tüzüğü, 1 Ağustos 2024 tarihinde yürürlüğe girmiştir, ancak Tüzük’te öngörülen yükümlülükler aşamalı bir yürürlük ve uygulama takvimine bağlanmıştır. Bu çerçevede, Tüzük’ün hukuki ve pratik etkilerinin esasen 2025 ve 2026 yıllarında somutlaştığı görülmektedir.

2 Şubat 2025 tarihi itibarıyla, Tüzük kapsamında “kabul edilemez risk” kategorisinde değerlendirilen yapay zekâ sistemlerinin kullanımı ve piyasaya arzı yasaklanmıştır. Bu kapsama sosyal puanlama sistemleri, bireylerin davranışlarını manipüle eden veya özgür iradeyi zedeleyen uygulamalar ve belirli koşullar dışında biyometrik uzaktan tanımlama sistemleri girmektedir.

Aynı tarihte, yapay zekâ sistemleri bakımından YZ okuryazarlığı yükümlülüğü yürürlüğe girmiştir. Buna göre, YZ sistemlerini kullanan kuruluşların, personelinin ve ilgili kullanıcıların sistemin işleyişi, sınırlılıkları ve olası riskleri hakkında bilgilendirilmesini sağlayacak önlemleri alması zorunlu hâle gelmiştir. Bu yükümlülük, klasik “bilgilendirme” ödevinin ötesine geçerek kurumsal sorumluluk doğurmaktadır.

2 Ağustos 2025 itibarıyla, genel amaçlı yapay zekâ modelleri (General Purpose AI/GPAI) bakımından şeffaflık ve risk yönetimi yükümlülükleri uygulanmaya başlanmıştır. Büyük dil modelleri ve çok amaçlı üretken YZ sistemleri bu kapsamda değerlendirilmektedir. Dolayısıyla eğitim süreçlerine ilişkin teknik özetlerin hazırlanması, sistemik risklerin tanımlanması ve azaltılmasına yönelik tedbirlerin alınması, telif ve veri güvenliği açısından asgari uyum standartlarının sağlanması yükümlülükleri bulunmaktadır.

Aynı dönemde, üye devletlerin ulusal yetkili otoriteleri belirlemesi ve AB düzeyinde merkezi bir denetim mekanizması olarak AI Office’in faaliyete geçirilmesi öngörülmüştür. Bu gelişme, Tüzük’ün yalnızca normatif değil, etkin denetim ve yaptırım boyutuna da geçildiğini göstermektedir.

Tüzüğün en kapsamlı ve bağlayıcı hükümleri, 2 Ağustos 2026 tarihinde yürürlüğe girecek olan yüksek riskli yapay zekâ sistemlerine ilişkin hükümlerdir. Bu kategori sağlık, finans, istihdam, eğitim, kamu hizmetleri ve adli süreçlerde kullanılan YZ sistemlerini kapsamaktadır. 2 Ağustos 2026 tarihi itibarıyla, piyasaya yeni arz edilecek yüksek riskli yapay zekâ sistemleri Tüzük kapsamındaki yükümlülüklere tabi olacaktır. Ancak halihazırda AB güvenlik düzenlemelerine tabi olan ürünlerin (tıbbi cihaz vb.) içine entegre edilmiş yüksek riskli yapay zeka sistemleri bakımından Tüzük, 2 Ağustos 2027 tarihine kadar uzanan bir geçiş süresi öngörmektedir.

Bu sistemler bakımından, risk yönetim sistemi kurulması, veri setlerinin uygunluğu ve ayrımcılık risklerinin kontrolü, teknik dokümantasyon ve kayıt yükümlülükleri, insan gözetimi mekanizmalarının tesis edilmesi, piyasaya arz sonrası izleme ve raporlama gibi çok katmanlı yükümlülükler öngörülmüştür.

Ayrıca YZ tarafından oluşturulan içeriklerin (deepfake vb.) açıkça belirtilmesi ve kullanıcıların bir yapay zeka ile etkileşimde oldukları konusunda bilgilendirilmesi zorunlu hale gelecek. Bunun yanında her AB üye ülkesinin, şirketlerin yapay zekaya ilişkin güvenli testler yapabileceği en az bir "Düzenleyici Deney Alanı" (Sandbox) kurması gerekecek. Sandbox hakkında detaylı bilgi için buraya tıklayabilirsiniz.

2026 yılı, AI Act bakımından bir geçiş yılı değil; aksine, uygulamanın fiilen başladığı ve yaptırım risklerinin somutlaştığı ilk dönem olarak değerlendirilmelidir. Bu tarihten itibaren yapay zekâ sistemleri, yalnızca teknik uygunluk açısından değil, hukuki denetlenebilirlik bakımından da sıkı biçimde değerlendirilecektir. Nitekim Tüzük, idari para cezaları bakımından küresel ciroya oranlı, caydırıcı bir yaptırım rejimi öngörmektedir.